KISUKARI (DIABETES): DALILI, SABABU, AINA, KINGA NA MATIBABU

Utangulizi

Kisukari, kinachojulikana kitaalamu kama Diabetes Mellitus, ni ugonjwa wa muda mrefu unaotokea pale mwili unaposhindwa kuzalisha insulini ya kutosha au kushindwa kuitumia insulini ipasavyo.

Insulini ni homoni inayozalishwa na kongosho (pancreas). Kazi yake kuu ni kusaidia sukari iliyopo kwenye damu (glucose) kuingia kwenye seli za mwili ili itumike kuzalisha nishati.

Insulini inapokosekana au mwili unaposhindwa kuitumia vizuri, kiwango cha sukari kwenye damu huongezeka. Hali hii isiposimamiwa vizuri inaweza kusababisha madhara makubwa kwa moyo, figo, macho, mishipa ya fahamu na viungo vingine vya mwili.

Habari njema ni kwamba kisukari kinaweza kudhibitiwa, na mtu mwenye kisukari anaweza kuendelea kuishi maisha yenye afya kwa kufuata ushauri sahihi wa wataalamu wa afya.

1. Aina kuu za kisukari

Kisukari kina aina kuu tatu:

A. Kisukari aina ya kwanza (Type 1 Diabetes)

Hutokea pale mfumo wa kinga ya mwili unaposhambulia kimakosa seli za kongosho zinazozalisha insulini. Matokeo yake mwili huzalisha insulini kidogo sana au hauzalishi kabisa.

- Kinaweza kumpata mtoto, kijana au mtu mzima.

- Mgonjwa huhitaji matumizi ya insulini ili kuendelea kuishi.

- Hakiwezi kuzuiwa kwa kubadili mtindo wa maisha kwa maarifa tuliyonayo sasa.

B. Kisukari aina ya pili (Type 2 Diabetes)

Hii ndiyo aina inayopatikana kwa watu wengi wenye kisukari.

Hutokea pale mwili unaposhindwa kuitumia insulini vizuri (insulin resistance), na kadiri muda unavyopita kongosho linaweza kushindwa kuzalisha insulini ya kutosha.

Mambo yanayoweza kuongeza hatari ni pamoja na:

- Uzito uliozidi au unene uliopitiliza.

- Kutofanya mazoezi ya mwili.

- Historia ya kisukari katika familia.

- Ulaji usiozingatia mlo kamili.

- Kuongezeka kwa umri.

Aina hii inaweza kucheleweshwa au kuzuiwa kwa baadhi ya watu kupitia mabadiliko ya mtindo wa maisha.

C. Kisukari cha ujauzito (Gestational Diabetes)

Hutokea pale kiwango cha sukari kwenye damu kinapokuwa juu wakati wa ujauzito.

Mara nyingi hakina dalili zinazoonekana wazi, hivyo uchunguzi wa sukari wakati wa ujauzito ni muhimu.

Mwanamke aliyewahi kupata kisukari cha ujauzito ana hatari kubwa zaidi ya kupata kisukari aina ya pili baadaye.

2. Dalili za kisukari

Dalili zinaweza kutofautiana kati ya mtu na mtu. Baadhi ya dalili za kawaida ni:

1. Kukojoa mara kwa mara, hasa usiku.

2. Kuhisi kiu kupita kiasi.

3. Kuhisi njaa mara kwa mara.

4. Kupungua uzito bila sababu inayoeleweka.

5. Uchovu na mwili kukosa nguvu.

6. Kuona ukungu au kutokuona vizuri.

7. Vidonda kuchelewa kupona.

8. Kupata maambukizi ya mara kwa mara.

9. Kuwashwa au ganzi kwenye mikono na miguu.

Tahadhari: Kisukari aina ya pili kinaweza kukaa kwa muda mrefu bila kuonyesha dalili. Kwa hiyo, kutokuwa na dalili hakumaanishi kwamba huna kisukari.

3. Ni watu gani wako kwenye hatari zaidi?

Ingawa kisukari kinaweza kumpata mtu yeyote, hatari huongezeka kwa watu wenye:

- Historia ya kisukari katika familia.

- Uzito uliozidi au unene uliopitiliza.

- Maisha yasiyo na mazoezi ya kutosha.

- Historia ya kisukari wakati wa ujauzito.

- Historia ya kupata mtoto mwenye uzito mkubwa wakati wa kuzaliwa.

- Shinikizo la damu au matatizo ya mafuta kwenye damu.

Watu walio katika makundi haya wanashauriwa kupata uchunguzi wa afya mara kwa mara.

4. Kisukari hugunduliwaje?

Kisukari hugunduliwa kwa vipimo vya damu vinavyopima kiwango cha sukari.

Vipimo vinavyoweza kutumika ni:

A. Fasting Blood Glucose (FBG)

Hupima kiwango cha sukari baada ya kutokula au kunywa chochote chenye kalori kwa angalau saa 8.

B. Random Blood Glucose (RBG)

Hupima sukari wakati wowote bila kujali muda ambao mtu amekula.

C. HbA1c

Hupima wastani wa kiwango cha sukari kwenye damu kwa takribani miezi 2–3 iliyopita.

D. Oral Glucose Tolerance Test (OGTT)

Hupima jinsi mwili unavyoweza kushughulikia sukari baada ya mtu kunywa kinywaji maalumu chenye glucose.

Matokeo yanapaswa kutafsiriwa na mtaalamu wa afya kwa kuzingatia aina ya kipimo na hali ya mgonjwa. Wakati mwingine kipimo hurudiwa ili kuthibitisha utambuzi.

5. Madhara ya kisukari kisipodhibitiwa

Kiwango cha sukari kinapobaki juu kwa muda mrefu kinaweza kuharibu mishipa ya damu na mishipa ya fahamu.

Madhara yanaweza kujumuisha:

- Magonjwa ya moyo: Kuongezeka kwa hatari ya kupata shambulio la moyo.

- Kiharusi: Kuongezeka kwa hatari ya kupata stroke.

- Matatizo ya figo: Figo zinaweza kushindwa kufanya kazi vizuri.

- Matatizo ya macho: Uharibifu wa mishipa ya damu kwenye retina unaweza kusababisha upofu.

- Uharibifu wa mishipa ya fahamu: Ganzi, maumivu au kupoteza hisia kwenye miguu.

- Vidonda vya miguu: Vidonda vinaweza kupona polepole na katika hali mbaya kusababisha kukatwa kwa kiungo.

6. Namna ya kuzuia au kuchelewesha kisukari aina ya pili

Ingawa si aina zote za kisukari zinazoweza kuzuilika, unaweza kupunguza hatari ya kupata kisukari aina ya pili kwa kufanya yafuatayo:

A. Zingatia lishe bora

- Kula mboga za majani na matunda kwa kiasi kinachofaa.

- Punguza vinywaji vyenye sukari nyingi kama soda na juisi zilizoongezwa sukari.

- Punguza vyakula vyenye mafuta mengi yasiyofaa.

- Zingatia kiasi cha chakula unachokula.

- Chagua vyakula vyenye nyuzinyuzi kama maharage na nafaka zisizokobolewa.

Si lazima uache kabisa vyakula vya wanga kama ugali, wali au viazi; muhimu ni kiasi, aina ya chakula na uwiano wa mlo.

B. Fanya mazoezi ya mwili

Lenga kufanya mazoezi ya wastani kwa angalau dakika 150 kwa wiki, kwa mfano kutembea kwa kasi, kuendesha baiskeli au kuogelea.

Anza taratibu kulingana na uwezo wako.

C. Dhibiti uzito

Kama una uzito uliozidi, kupunguza uzito kwa njia salama kunaweza kusaidia kupunguza hatari ya kupata kisukari aina ya pili.

D. Epuka matumizi ya tumbaku

Uvutaji sigara huongeza hatari ya kupata kisukari na magonjwa ya moyo na mishipa ya damu.

E. Pima afya yako mara kwa mara

Usisubiri mpaka uanze kuona dalili. Uchunguzi wa mapema unaweza kusaidia kugundua kisukari kabla hakijasababisha madhara.

7. Matibabu na udhibiti wa kisukari

Kisukari kinaweza kudhibitiwa kwa njia mbalimbali kulingana na aina ya kisukari na hali ya mgonjwa.

Njia kuu ni:

1. Lishe sahihi: Kufuata mpango wa lishe unaofaa kwa hali ya mgonjwa.

2. Mazoezi: Kufanya mazoezi mara kwa mara kulingana na ushauri wa mtaalamu.

3. Matumizi ya dawa: Baadhi ya wagonjwa huhitaji dawa kama metformin au dawa nyingine za kisukari kulingana na tathmini ya daktari.

4. Matumizi ya insulini: Insulini ni muhimu kwa wagonjwa wote wenye kisukari aina ya kwanza na inaweza kuhitajika kwa baadhi ya wagonjwa wenye kisukari aina ya pili.

5. Ufuatiliaji wa sukari: Kupima sukari kulingana na mpango wa matibabu.

6. Uchunguzi wa madhara: Kuchunguza macho, figo, miguu, shinikizo la damu na mafuta kwenye damu mara kwa mara.

Tahadhari kuhusu matumizi ya dawa

- Usianze kutumia dawa za kisukari bila ushauri wa mtaalamu wa afya.

- Usibadilishe dozi au kuacha dawa ulizoandikiwa bila ushauri.

- Usibadilishe insulini na dawa za kumeza bila maelekezo ya daktari.

- Ripoti madhara yoyote unayopata baada ya kutumia dawa.

8. Sukari kushuka sana (Hypoglycaemia)

Mtu anayetumia dawa fulani za kisukari, hasa insulini na baadhi ya dawa nyingine, anaweza kupata sukari kushuka chini ya kiwango kinachohitajika.

Dalili zinaweza kuwa:

- Kutetemeka.

- Kutokwa jasho.

- Kuhisi njaa ghafla.

- Mapigo ya moyo kwenda kasi.

- Kizunguzungu.

- Kuchanganyikiwa.

Ikiwa mtu yuko macho na anaweza kumeza salama, mpe gramu 15 za sukari inayofyonzwa haraka, kama glucose tablets au kiasi kinacholingana cha kinywaji chenye sukari. Pima tena baada ya dakika 15 na rudia ikiwa bado sukari iko chini.

Ikiwa amepoteza fahamu au hawezi kumeza, usimpe chakula wala kinywaji kwa mdomo. Mweke katika mkao salama wa ubavu, tumia glucagon ikiwa ipo na unajua kuitumia, na tafuta huduma ya dharura mara moja.

9. Dalili zinazohitaji huduma ya haraka hospitalini

Mtu mwenye kisukari anapaswa kwenda hospitalini haraka akipata:

- Kutapika mara kwa mara.

- Maumivu ya tumbo pamoja na sukari kuwa juu.

- Kupumua kwa kasi au kwa shida.

- Harufu ya matunda kwenye pumzi.

- Kuchanganyikiwa au kupoteza fahamu.

- Udhaifu mkubwa au kushindwa kunywa maji.

Dalili hizi zinaweza kuashiria tatizo hatari linaloitwa Diabetic Ketoacidosis (DKA) au hali nyingine ya dharura.

10. Je, mtu mwenye kisukari anaweza kuishi maisha ya kawaida?

Ndiyo! Mtu mwenye kisukari anaweza kufanya kazi, kusoma, kusafiri, kushiriki shughuli za familia na kuishi maisha yenye ubora.

Jambo muhimu ni kutambua ugonjwa mapema, kufuata mpango wa matibabu, kuzingatia lishe, kufanya mazoezi na kuhudhuria kliniki kwa wakati.

Kumbuka: Kisukari si mwisho wa maisha. Kwa elimu sahihi, matibabu na ufuatiliaji, madhara mengi yanaweza kuzuilika au kucheleweshwa.

HITIMISHO

Kisukari ni ugonjwa unaohitaji uelewa, uchunguzi wa mapema na udhibiti wa muda mrefu. Usisubiri dalili kali ndipo upime sukari yako. Jenga tabia ya kula vizuri, kufanya mazoezi na kupima afya mara kwa mara.

Ellyjey Health Education – Tunajali Afya Yako.

Elimu hii ni kwa madhumuni ya kuelimisha tu na haichukui nafasi ya uchunguzi, ushauri au matibabu kutoka kwa mtaalamu wa afya.

Vyanzo vya kitaalamu: WHO – Diabetes⁠ · IDF – Diabetes Prevention⁠ · Tanzania Diabetes Association⁠.